Frika është një emocion universal që çdo njeri e përjeton gjatë jetës. Ajo është një mekanizëm mbrojtës që na ndihmon të reagojmë ndaj rrezikut dhe të mbijetojmë. Megjithatë, shumë njerëz shpesh pyesin veten: “Pse kam frikë edhe kur nuk ka rrezik real?” ose “Pse frika ime duket më e fortë se tek të tjerët?”
Psikologjia dhe neuroshkenca tregojnë se frika nuk është vetëm një ndjenjë, por një proces kompleks që përfshin trurin, sistemin nervor dhe përvojat tona personale. Në tru, përpunimi i frikës lidhet veçanërisht me strukturën e quajtur Amygdala, e cila luan një rol kyç në identifikimin e rrezikut dhe në reagimin emocional. Megjithatë, kur bëhet e vazhdueshme ose irracionale, ajo mund të lidhet me ankthin ose fobitë.
Arsyet pse mund të keni frikë:
Plagët e brendshme: Frika mund të burojë nga plagët e të kaluarës
Ndryshimet dhe pasiguria: Frika nga e panjohura ose ndryshimet e jetës është e zakonshme.
Ankthi dhe traumat: Frika mund të jetë një reagim ndaj stresit, traumave, ose mund të ngatërrohet me ankthin.
Mbrojtja e vetes: Frika shpesh funksionon si një mekanizëm mbrojtës për të shmangur zhgënjimet apo dëmet.
Në këtë artikull do të shpjegojmë pse ndjejmë frikë, si ta menaxhojmë pse disa njerëz përjetojnë më shumë ankth dhe kur frika mund të kthehet në një problem psikologjik.
Çfarë është frika nga perspektiva psikologjike?
Frika është një reagim emocional ndaj një kërcënimi real ose të perceptuar. Në psikologji ajo konsiderohet një nga emocionet bazë të njeriut, së bashku me gëzimin, trishtimin dhe zemërimin.
Qëllimi kryesor i frikës është mbrojtja e organizmit. Kur përballemi me një situatë të rrezikshme, trupi aktivizon menjëherë reagimin e njohur si “fight or flight” – lufto ose ik.
Disa nga reagimet fizike që mund të përjetojmë janë:
- rritje e rrahjeve të zemrës
- mbimendimi
- frymëmarrje më e shpejtë
- tension në muskuj
- djersitje
- ndjenjë alarmi ose vigjilence
Kur përballemi me një situatë që truri e percepton si të rrezikshme, informacioni shqisor përpunohet shumë shpejt nga disa zona të trurit. Një rol qendror në këtë proces ka Amygdala, e cila funksionon si një “sistem alarmi”.
Amygdala analizon informacionin emocional dhe vendos nëse një situatë është e rrezikshme apo jo. Nëse ajo identifikon një kërcënim, dërgon menjëherë sinjale në sistemin nervor për të aktivizuar reagimin e frikës.
Pse disa njerëz kanë më shumë frikë se të tjerët?
Jo të gjithë njerëzit përjetojnë frikën në të njëjtën mënyrë. Disa persona janë më të ndjeshëm ndaj ankthit dhe reagojnë më fort ndaj situatave stresuese.
Kjo mund të lidhet me disa faktorë:
1. Gjenetika
Studimet tregojnë se predispozita për ankth mund të ketë komponent gjenetik. Sipas American Psychological Association, rreth 30–40% e prirjes për çrregullime ankthi mund të lidhet me faktorë gjenetikë.
2. Përvojat e jetës
Traumat, ngjarjet stresuese ose përvojat negative mund të rrisin ndjeshmërinë ndaj frikës. Për shembull, një person që ka përjetuar një aksident mund të zhvillojë frikë të fortë nga drejtimi i makinës.
3. Mënyra e të menduarit
Njerëzit që kanë prirje të mendojnë në mënyrë katastrofike (të imagjinojnë skenarët më të këqij) kanë më shumë gjasa të përjetojnë frikë dhe ankth.
4. Stresi kronik
Stresi i vazhdueshëm mund ta bëjë sistemin nervor më të ndjeshëm ndaj rrezikut, duke rritur reagimet e frikës.
Kur frika kthehet në fobi?
Në disa raste frika mund të bëhet shumë intensive dhe irracionale, duke u kthyer në një fobi.
Një fobi është një frikë e fortë dhe e vazhdueshme ndaj një objekti ose situate specifike, si për shembull:
- frika nga lartësitë
- frika nga fluturimi
- frika nga hapësirat e mbyllura
- frika nga insektet
Në psikologji kjo lidhet me çrregullimin e njohur si Specific Phobia.
Një fakt interesant është se sipas studimeve epidemiologjike, rreth 10% e popullsisë globale përjeton një formë fobie gjatë jetës.
Frika dhe ankthi shpesh ngatërrohen, por nuk janë e njëjta gjë.
- Frika është reagim ndaj një rreziku konkret dhe të menjëhershëm.
- Ankthi është një ndjenjë shqetësimi ose tensioni që lidhet me një rrezik të mundshëm në të ardhmen.
Çfarë të bëj kur ndjej frikë? Strategji praktike për situata reale
Shumë njerëz përjetojnë momente frike gjatë ditës: para një prezantimi në punë, gjatë një konflikti në marrëdhënie, kur duhet të marrin një vendim të rëndësishëm apo edhe kur përballen me pasiguri për të ardhmen. Në këto momente, trupi aktivizon reagimin e stresit dhe frika mund të ndihet shumë intensive.
6 teknika për të menaxhuar frikën
1. Fokusohu tek frymëmarrja
Kur kemi frikë, frymëmarrja bëhet më e shpejtë dhe më sipërfaqësore. Kjo i dërgon trurit sinjale se rreziku vazhdon.Një teknikë e thjeshtë është të marrësh frymë ngadalë për disa minuta:
merr frymë thellë për 4 sekonda
mbaje frymën për 2 sekonda
nxirre ngadalë për 6 sekonda
Sipas studimeve të publikuara nga Harvard Medical School, frymëmarrja e kontrolluar mund të ulë ndjeshëm nivelin e kortizolit – hormonit të stresit.
2. Pyete veten: A është ky rrezik real apo mendim?
Shumë herë frika nuk vjen nga rreziku real, por nga mënyra se si e interpreton situatën truri.
Për shembull:
- një person mund të mendojë “do të dështoj në këtë prezantim”
- një tjetër mund të mendojë “njerëzit do të më gjykojnë”
Këto mendime shpesh janë parashikime , jo fakte reale.
Psikologët sugjerojnë të bësh disa pyetje të thjeshta:
Çfarë prove kam që kjo do të ndodhë?
A kam kaluar situata të ngjashme më parë?
Cili është skenari më realist?
Ky proces ndihmon trurin të kalojë nga reagimi emocional në analizë më racionale.
3. Lëviz trupin
Frika dhe ankthi aktivizojnë energji në trup. Nëse kjo energji nuk çlirohet, tensioni mund të rritet. Aktivitetet fizike të thjeshta mund të ndihmojnë shumë:
një shëtitje 10–15 minuta
disa ushtrime të lehta
stretching ose joga
Një studim i American Psychological Association tregon se aktiviteti fizik mund të ulë simptomat e ankthit dhe stresit deri në 20–30% tek shumë persona.
4. Ndrysho fokusin e mendjes
Kur jemi të frikësuar, mendja shpesh fiksohet tek mendimet negative.Një teknikë që përdoret shpesh në terapi është teknika e “grounding”, që ndihmon të rikthehemi në momentin aktual.
Një ushtrim i thjeshtë është:
- përmend 5 gjëra që sheh
- 4 gjëra që mund të prekësh
- 3 tinguj që dëgjon
- 2 aroma që ndjen
- 1 gjë për të cilën je mirënjohës
Kjo teknikë ndihmon trurin të dalë nga cikli i ankthit dhe të rikthehet në realitet.
5. Mos e shmang gjithmonë frikën
Një reagim i zakonshëm është të shmangim situatat që na frikësojnë. Megjithatë, shmangia e vazhdueshme mund ta forcojë frikën. Në psikologji përdoret shpesh ekspozimi gradual, që do të thotë përballje e kontrolluar me situatat që shkaktojnë frikë.
Për shembull:
nëse dikush ka frikë nga të folurit në publik, mund të fillojë duke folur para një grupi të vogël
më pas para kolegëve
dhe gradualisht në prezantime më të mëdha
Studimet tregojnë se ekspozimi gradual mund të reduktojë ndjeshëm fobitë dhe ankthin.
6. Kërko mbështetje kur frika bëhet e vazhdueshme
Nëse frika fillon të ndikojë në jetën e përditshme për shembull në punë, në marrëdhënie apo në vendime të rëndësishme është e rëndësishme të kërkohet ndihmë profesionale.
Sipas World Health Organization, çrregullimet e ankthit janë ndër problemet më të zakonshme të shëndetit mendor dhe trajtimi psikologjik mund të përmirësojë ndjeshëm mirëqenien emocionale.
Psikoterapia ndihmon njerëzit:
- të kuptojnë burimin e frikës
- të ndryshojnë mendimet që e ushqejnë atë
- të zhvillojnë strategji më të shëndetshme përballim
Psikoterapia është një nga mënyrat më efektive për të trajtuar frikën dhe ankthin. Një nga qasjet më të përdorura është Cognitive Behavioral Therapy, e cila ndihmon njerëzit të identifikojnë dhe ndryshojnë mendimet dhe sjelljet që ushqejnë frikën. Studimet tregojnë se kjo terapi mund të reduktojë simptomat e ankthit në mënyrë të konsiderueshme dhe të përmirësojë cilësinë e jetës.
Nëse frika ose ankthi po ndikojnë në jetën tuaj të përditshme, konsultimi me një profesionist të shëndetit mendor mund të jetë një hap i rëndësishëm drejt mirëqenies emocionale.
BURIME
American Psychological Association – Anxiety, Fear and Stress Research
World Health Organization – Anxiety Disorders Statistics
Harvard Medical School – The Neuroscience of Fear and Stress